En hij schrijft zinnen (over het zonlicht op de muur achter hem, red.) als: ‘Ik heb het te druk met typen om het op te merken.’ Maar dat kun je natuurlijk niet schrijven. Of je merkt het op of niet. Toch?

Inderdaad. Hij zit ogenblikkelijk opgesloten in zijn eigen script. Hij schept, net als de beeldhouwer, zijn eigen creatie en wordt er vervolgens ook verliefd op.

 

Identificatie?

 

Dus het is heel erg een spel met identificatie.

Mijn ultieme truc is identificatie. Mijn theorie, die overigens al eeuwenoud is, is dat we ons in ons dagelijks leven identificeren met onszelf, met ons ik. In de bioscoop kan ik dat proces natuurlijk uitmuntend laten zien. Want juist daar doen we het onbewust en moeiteloos en graag zelfs: zodra het mogelijk is identificeren we ons met een personage op het doek, met Bart Klever of wie dan ook.


Als je dat proces bij jezelf doorziet, sta je wellicht open voor het idee dat je datzelfde doet búiten de bioscoop. In die theorie wordt gesteld dat je die identificatie met jezelf niet nodig hebt. Je bent geen ‘ik’, maar de mogelijkheid, het witte laken of het bioscoopdoek waar die ik op kan ontstaan. We lijken op dat schilderij-in-een-schilderij van Magritte dat Bart bij zijn oplossing brengt. Je ziet een schilderij voor een raam staan maar op het schilderij zie je precies datgene geschilderd wat je zou zien als het schilderij daar niet stond. Dus het is eigenlijk doorzichtig. Magritte gaf het schilderij de titel: La condition humaine. De kwantummechanica noemt ons een stel deeltjes dat op een bepaalde plek een dansje danst. Dat klinkt natuurlijk allemaal vreemd en bizar, maar die hardnekkige illusie dat we een ‘ik’ zijn, een gehaktbal van gedachten en gevoelens, die is ontzettend sterk. Je kunt die illusie misschien onderkennen, maar daarna tuin je er elke keer weer in. Kijk maar naar dat ronddraaiende masker. We creëren toch steeds weer dat personage dat we ‘ik’ noemen. En we geloven er dan vervolgens weer heilig in.

Bart zit dus in zijn eigen illusie gevangen en moet in jouw woorden zijn standpunt veranderen?

Kijk, hij denkt eerst het antwoord te vinden in de spiritualiteit. Net als ik, en velen met mij. Maar als je daar werkelijk in duikt, in die boeddhistische theorie, dan lees je dingen als: er is geen methode.

Hij noteert: vergeet alles. En Bart denkt: als ik dat nou maar onthoud: ‘vergeet alles’. Heel verleidelijk, maar zeer onzinnig ook natuurlijk. Maar zo gaat het! Zo verging het mij ook, in die tien jaar dat ik deze film voorbereidde. Ik maakte ook ezelsoortjes in al die boeken en onderstreepte zinnen en dacht: als ik dat zinnetje nu maar onthoud, dan word ik wel gelukkig. Maar die zinnen beschrijven eigenlijk al continu waar ik de fout inga. En daarbij bleek elke volgende dag een ander zinnetje veel relevanter te lijken. En trouwens het waren zinnetjes als: er valt niets te begrijpen. Want wie begrijpt er iets? Ja, ‘ik’, dacht ik dan natuurlijk. Nou nee dus.


Maar wat is dan nu jouw standpunt? Ik weet dat je oorspronkelijke idee was een film te maken over een wijze man. Maar daar ben je van afgestapt, toch? Bart is het tegendeel van de wijze man. Hij wordt steeds onzekerder over wat hij kan vinden of zou moeten doen. Autobiografisch?

Ja zeker. Domme vraag. Als je probeert iets waardevols te maken, moet het toch altijd uit je eigen hart komen?

In de film blijft de wijze man statisch, terwijl Bart wel een ontwikkeling doormaakt.

Ja. Ik dacht eerst dat de wijze man interessant was, maar dat is helemaal niet zo. Hij zegt uiteindelijk weinig. Het is niet een man die zegt: zo en zo zit het. Hij zegt eerder: zo en zo zit het niet. Zie dat dit en dit en dit illusie is. Om te weten wat je bent moet je weten wat je niet bent.


En het is interessanter iemand daarmee te zien vechten dan een theorie uit te dragen.

Ja, en uiteindelijk draag ik indirect toch stiekem ook die theorie uit.

Wat is Bart z’n ontwikkeling? Kijk, als Bart verliefd zou worden, weten we allemaal waar hij doorheen gaat. Maar iemand die z’n eigen personage los wil laten, dat is natuurlijk anders dan we gewend zijn. Er gebeurt iets in Bart. En dat is niet uit te leggen. Innerlijk onderneemt hij een reis, een reis gezien vanuit een ander standpunt, recht vanboven. Je ziet hem lopend, op de fiets, in de auto. En hij komt op een gegeven moment bij een wit laken, het witte doek.

Dan verandert er iets in hem. Hij gooit al zijn bagage uit de auto en komt uiteindelijk op die lege zandvlakte uit.


Wat bedoel je met die vlakte?

Dat zal wellicht voor iedereen anders zijn. Maar voor mij... (lange pauze). Allereerst is het dezelfde vlakte die we eerder zagen en die ik eerder noemde (en die we eerder zagen) in de documentaire over ons bewustzijn. De vlakte waar bouwwerken (gedachten) oprijzen en weer verdwijnen, terwijl de vlakte altijd leeg achterblijft. Maar Barts vlakte is nog niet leeg. De auto is er nog. En die auto kun je symbolisch opvatten als het middel om ergens te komen, de manier dus, de methode. Maar er is geen methode. Bart stuurt de auto weg. Hij bindt het stuur en het gaspedaal vast en springt uit de auto, die dan zelfstandig wegrijdt. Vanaf die beslissing zien we ook alles steeds door zijn ogen, een point-of-view vanuit Bart.

 


Standpuntverandering.


Hoe verwijdert hij zichzelf? Hij zegt tegen zijn vriendin Marga: ‘Jij moet het ook weten, het is zo prachtig.’ Dat is wat ik ook wil zeggen natuurlijk, tegen de kijkers. Dat is dus wat Bart op de een of andere manier lukt, maar het is niet uit te leggen. Want hoe moet je jezelf, je eigen personage loslaten? Ik zeg dat al ergens in de documentaire: als je je ik wilt loslaten, ben je een nieuw ik dat zijn ik wil loslaten.

Dus je komt daar nooit uit?

Nou kijk, het gevaar is natuurlijk dat het lijkt alsof ik zeg: je komt dan misschien niet verder door het lezen van die boeken maar wel door het zien van deze film. Dat is natuurlijk ook bullshit...


Dus hoe wij ons ik moeten kwijtraken... Daar geef jij geen uitsluitsel over?

Nee, ik kijk wel uit, zeg. En ik heb trouwens geen flauw idee. Je kunt je natuurlijk weer zelf afvragen: wie wil er uitsluitsel?

 


Maar wat mensen vaak zoeken bij leermeesters, goeroes, heiligen, et cetera, dat is volgens jou geen oplossing?

In wezen zeggen ze meestal: jullie hebben ons niet nodig. Ze zeggen hooguit wat je vooral NIET moet doen, maar niet wat je WEL moet doen. Daarom is mijn film ook op vrijwel elk niveau een ontkennende film; het is nooit wat je denkt dat het is. Bart wist het script van ‘de zee die denkt’; het zal nooit verfilmd worden.

 

 

Het schouwen

 

Wat in de film een belangrijke rol speelt is het schouwen. Wat bedoel je daar precies mee?

Ik zie deze banaan in de fruitschaal liggen, maar ik zie niet die banaan, maar wat ik erover weet. Misschien kunnen we leren om zonder voorkennis te kijken, zonder onze denkbeelden naar de dingen om ons heen te kijken, naar onszelf en naar onze innerlijke wereld.
vooruitoverzichtachteruit